Cihanbeğendi Mağaraları

Oruç Baykara & Deniz Özgür

Cihanbeğendi mağaraları İzmir’in Gaziemir, Karabağlar ve Menderes ilçelerinin kesişim noktasında bulunan Çatalkaya üzerinde bulunmaktadır. Bu mağaralardan büyüğü ve asıl Cihanbeğendi olarak bilineni 150 m uzunluğunda ve 11 m derinliğindedir. Daha küçük olan ve pek bilinmeyen Cihanbeğendi 2 mağarası (Cihanbeğendi Delik) ise 15 m derinliğine çizme tipi bir mağaradır. Çatalkaya, Tuzla Fayı’ndaki hareketler sonucu yüzeye çıkmış Mezozoik kireçtaşlarından oluşan bir blok görünümündedir. Fay zonu vadi yarmalarında yüzeylenmektedir ve Kuvaterner jeomorfolojisine ait sınırlı veriler eğim atımlı ve doğrultu atımlı faylanmaları işaret etmektedir.

Kireçtaşları üzerinde ileri derecede karstlaşma görülmektedir. Yüzeyi kaplayan lapyalar, Cihanbeğendi 1 ve 2 mağaraları mikro ve makro boyutta karstik şekillere güzel örneklerdir.

Cihanbeğendi Mağarası’nın güney ve doğu kısmında, Üst Miyosen-Pliyosen yaşlı eski havza dolgusu flüviyal - gölsel çökelim ortamında biriken ve daha sonra KD–GB-uzanımlı doğrultu atımlı faylarla deforme olan Cumaovası volkanikleri, Yeniköy ve Ürkmez formasyonları gözlenmektedir. Çalışma alanının en doğusunda kalan alüvyon yelpazesi çökellerinden oluşan Görece formasyonu, alüvyon yelpazesi, alüvyon düzlüğü ve akarsu kanal çökellerinden oluşan güncel alüvyon birimini uyumsuz olarak üzerler (Uzel ve diğ.,2008).

Cihanbeğendi Mağarası’nın oluştuğu ve geliştiği Mezozoik yaşlı kireçtaşları yüksek oranda karstlaşmaya uğramış ve karstik arazilerde gözlenen belirgin yapıları bünyesinde barındırmaktadır.

Cihanbeğendi Mağarası’nın kuzey - kuzeybatısında İzmir bölgesindeki önemli deprem zonlarıdan biri olan Orhanlı Fay Zonu (Tuzla Fayı) gözlenmektedir. Fay zonu Çatalca yöresindeki vadi yarmalarında yüzeylemektedir. Bu yarmalarda doğrultu atımlı faylanmayı yansıtan makaslama deformasyon yapıları izlenir (Emre ve diğ., 2005). Çatalca yöresinde fay zonu üzerinde gelişen yan dereler çizgisel gidişlidir ve genel morfolojinin tersine güney bloktaki bazı sırtlar kuzeye oranla daha yüksek topografya oluşturur.

Çatalca segmenti fay boyunca Kuvaterner jeomorfolojisine ilişkin sınırlı veriler fayın sağ yönlü doğrultu atımlı olduğuna işaret etmektedir (Emre ve diğ., 2005). İzmir bölgesinin önemli aktif faylarından olan Tuzla Fayı’nın hareketleri hakkında Cihanbeğendi Mağarası’ndan elde edilecek speleosismolojik veriler yardımıyla oldukça önemli bilgiler elde edilebileceği düşünülmektedir.

Kanyonun yukarı kısmında, vadi tabanından 120 metre yüksekte kabaca kuzeye bakan mağara girişi, girişin hemen dışından başlayarak görülen dev kazanları, akıntı izleri, traverten ve damlataşlarla önceki devirlerde gerçekleşen su girişinin izlerini taşımaktadır.

Girişten hemen sonra ise mağara biraz sola kıvrılır ve ilk önemli eğim kırıklığına gelinmiş olur. Bu eğim kırıklığını mağaraya giren sularla taşınan kalsiyum karbonatın (CaCO3) çökelmesiyle oluşan traverten örtmektedir. Sağ tarafta bulunan bir dikit vasıtasıyla bir hat kurulabilir ve bu üç metrelik iniş geçilebilir. Mağara buradan itibaren hafifçe sağa kıvrılarak ilerler, zemin molozlarla kaplıdır ve etraftaki kalsitler dikkat çeker. Az sonra sola doğru bir kol ayrılır. Bu kolun başlangıcında tavan yüksekliği yaklaşık beş metredir. Girişte tavan biraz alçalır, buradan sonra ise kol boyunca giderek yükselme eğilimindedir. Öyle ki kolda biraz ilerlenince sağ ve sol duvarlar birbirine yaklaşır ve kol biter ancak buradan itibaren duvarlardan destek alarak yukarı tırmanmak mümkündür. Biraz tırmanıldığında buranın aslında yukarıya çıkan küçük bacaların birleşimi ile oluştuğu anlaşılır. Yukarıda, kolun girişine yakın bir yerde bulunan yan bir baca ise direk olarak ana kola bağlanır.

Ana kol takip edildiğinde dar bir pasajdan geçilir. Büyük moloz parçaları zemine çukurlu, girintili çıkıntılı bir görünüm verir. İlerlenmeye devam edildiğinde hafifçe sola doğru dönülür ve biraz kot kazanılır. Bu kısmın sonunda ise zeminde küçük bir pencereden bir odaya inilir. Tam buraya inmeden önce ise duvarda bulunan eski yunanca olduğu tahmin edilen yazı dikkat çekmektedir. Buradan itibaren mağaranın genel durumu birbirine darallar ile bağlanan odalar şeklindedir. Bu darallar bazen birden fazla odaya açılır ve her yöne doğru gelişmişlerdir. Dik olan bazılarında ip kullanmak faydalı olacaktır. Mağaranın sonunda ulaşılan galeri diğerlerine göre daha büyüktür. Sağ tarafta 5 metre kadar yüksekte bir pencereden güneş ışığı gelmektedir ancak oraya ulaşılamamıştır. Mağaranın bu odalı kısmının başından itibaren mağara zemini kumla kaplıdır. Bu değişim, bu kısmın ikinci giriş sayesinde günümüze daha yakın bir zamana kadar sürdürdüğünü, mağaranın ilk kısmının ise faylanmalar sonucu yükselerek su girişini kaybettiğini ve içeride su etkinliğinin sona erdiğini düşündürür. Buradan sonra ise oluşum çevredeki yoğun sismik hareketlerin de bir sonucu olarak yıkıntı ve çöküntüler şeklinde gelişmiştir.

Cihanbeğendi Mağarası’ndaki çalışmalar 1986 yılına kadar uzanmakla birlikte farklı ekipler arasındaki iletişim eksikliği, mağaraya her grubun farklı isim vermesi ve konumun yanlış belirlenmesi gibi sebeplerden ötürü bir bilgi kirliliği bulunmaktadır. Farklı mağara araştırma grupları tarafından aynı mağaraya Çatalkaya, Kaya ve Cihanbeğendi isimleri verilmiş. Mağara bazı kayıtlara Gaziemir bazı kayıtlara Menderes sınırları içerisinde olarak geçirilmiştir. Hatta aynı mağaranın Torbalı’da olduğuna dair de kayıtlar bulunmaktadır. Bu durumun sebebi olarak mağaraya uzun bir yürüyüş sonucunda ulaşılıyor olması, farklı ilçelerden bölgeye ulaşımın mümkün olması, kamp alanının mağaradan farklı bir ilçede bulunması ve mağaranın tam da üç farklı ilçenin kesişim noktasında bulunması gösterilebilir. Son tespitlere göre ise Cihanbeğendi mağarasının girişi Gaziemir içerisinde bulunmakta; Menderes ilçe sınırına 135 m, Karabağlar ilçe sınırına ise sadece 20 m uzaklıktadır.

Kaynakça

Culver, D.C., White, W.B. (eds.). Encyclopedia of caves. Elsevier, 2005, Amsterdam.

Emre, Ö., Özalp, S., Doğan, A., Özaksoy, V., Yıldırım, C., Göktaş, F.. İzmir yakın çevresinin diri fayları ve deprem potansiyelleri. MTA rapor no.10754, 2005, Jeoloji Etütleri Dairesi. Erdoğan, B. İzmir-Ankara zonu ile Karaburun kuşağının tektonik ilişkisi. MTA Dergisi, 1990, 119.1: 15.

Gunn J. (eds). Encyclopedia of Caves and Karst Science. Fitzroy Dearborn, 2004, New York & London, 902pp.

Nazik, L. Mağara morfolojisinin belirlediği jeolojik-jeomorfolojik ve ekolojik özellikler. Jeomorfoloji Dergisi, 1989, 17, 53-62.

Uzel, B., Sözbilir, H., Özkaymak, Ç. Neotectonic evolution of an actively growing superimposed basin in western Anatolia: the inner bay of İzmir, Turkey. Turkish Journal of Earth Sciences, 2012, 21.4: 439-471.

Tayproject.org

Deumak Mağara Haritaları Arşivi